نگاهی به عملیات عاشورایی «محرم»

تبلور امداد نیروهای معنوی در صحنه جنگ

یعقوب نعمتی وروجنی

 

عملیات محرم که در آبان ماه سال 1361 انجام شد از سلسله عملیات های محدود در دوران دفاع مقدس به شمار می آید. استراتژی عملیات محدود پس از عدم الفتح عملیات رمضان در دستور کار رزمندگان اسلام قرار گرفت؛ از آنجایی که حتی پس از آزادسازی خرمشهر نیز هنوز بخش هایی از خاک ایران به ویژه ارتفاعات مهم و سرکوب مرزی در اشغال نیروهای بعثی بود، جمهوری اسلامی مجبور بود در راستای اخراج کامل اسغالگران و همچنین پیگیری حقوق مسلم ملت ایران در تنبیه متجاوز و دریافت غرامت، دست به عملیات تهاجمی بزند.

جلوگیری از ایجاد رکود و همچنین ممانعت از آسودگی خاطر دشمن از جمله دیگر اهداف انجام عملیات های محدود در مقطع پس از عملیات رمضان بود؛ چرا که پذیرش رکود در جنگ تا عملیات بزرگ بعدی، به نوعی انفعال در برابر قابلیت های نظامی عراق تلقی شده و ممکن بود که آثار روانی، سیاسی و تبلیغاتی منفی در عرصه داخلی، منطقه ای و بین المللی به دنبال داشته باشد. از سوی دیگر عملیات محدود از دیدگاه امام خمینی (ره) نیز اهمیت راهبردی داشت به گونه ای که ایشان در این باره فرمودند: «عملیات کنید و دشمن را آرام نگذارید، ولو عملیات ایذایی».

از این رو در روز 9 مهر ماه 1361 عملیات مسلم بن عقیل آغاز شد و علاوه بر آزادسازی بیش از 150 کیلومتر از خاک جمهوری اسلامی ایران در منطقه عملیاتی غرب سومار، تلفات و خسارات نسبتا سنگینی به دشمن بعثی وارد آمد. 

به دنبال موفقیت در عملیات مسلم بن عقیل، انجام عملیات در منطقه جنوب شرقی دهلران در غرب عین خوش در دستور کار رزمندگان اسلام قرار گرفت؛ در اشغال دشمن بودن ارتفاعات استراتژیک منطقه، آن را برای انجام این عملیات پراهمیت می ساخت؛ هدف این عملیات، تصرف کلیه ارتفاعات سرکوب منطقه و قرار گرفتن در موضع برتر تاکتیکی با راندن دشمن به دشت باز تعیین شده بود.

پس از انجام شناسایی ها و بحث های لازم، سرانجام در تاریخ دهم آبان ماه  1361 (14 محرم 1403 هجری قمری) عملیات محرم با رمز «یا زینب (س)» و با سرعت زیادی آغاز شد به طوری که با گذشت کمتر از نیم ساعت، رزمندگان ایرانی به اولین موفقیت های خود دست یافتند؛ این عملیات سه مرحله ای در روز 15 آبان با تحقق بخش زیادی از اهداف از پیش تعیین شده به اتمام رسید و آزاد شدن بیش از 550 کیلومتر مربع از خاک ایران، از جمله حوزه نفتی عنبر و موسیان، خارج شدن جاده عین خوش – دهلران از دید و تیر دشمن و نیز قرار گرفتن شهرک طیب عراق در تیررس نیروهای اسلام از جمله دستاوردهای مرحله نخست این عملیات پیروزمند بود.

در مراحل دوم و سوم نیز به ترتیب 150 و 300 کیلومتر مربع از قلمرو جمهوری اسلامی ایران (از جمله دهها حلقه چاه نفت) از اشغال بعثی ها خارج شد؛ از سوی دیگر تلفات و خسارات زیادی به دشمن وارد آمده و غنایم قابل توجهی نیز به دست رزمندگان اسلام افتاد؛ از نکات قابل توجه در این عملیات که چهار لشگر از سپاه پاسداران و یک تیپ از نیروی زمینی ارتش شرکت داشتند این بود که نیروهای سپاه پاسداران توانستند از تانکها و توپخانه به غنیمت گرفته شده از دشمن به خوبی برعلیه خود بعثی ها استفاده نمایند. از سوی دیگر روز 16 آبان ماه حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی طی مصاحبه ای مطبوعاتی، ارزش غنایم به دست آمده از نیروهای بعثی را بیش از یک میلیارد دلار تخمین زد. آیت الله خامنه ای رئیس جمهوری اسلامی ایران و رئیس شورای عالی دفاع، نیز روز 17 آبان ماه در مصاحبه ای با خبرنگاران داخلی و خارجی با اشاره به موفقیت های رزمندگان در این عملیات ابراز داشتند: «با این عملیات ثابت کردیم که در گفته مان و در عمل مان جدی هستیم؛ شاید خیلی های دیگری هم بودند که موفقیت های ما را به اتکاء نیروهای معنوی که ما همواره از آن دم می زنیم قبول نداشتند؛ ما با این عملیات وجود چنین نیرویی را که همان نیروی مردم ما و رزمندگان ماست را ثابت کردیم و نشان دادیم که ما به اتکاء این نیروی ایمان که در یکایک مردم ما وجود دارد موفق خواهیم بود».

پیروزی در این عملیات همچنین روحیه مزدوران بعثی را بیش از پیش متزلزل ساخت و امید رزمندگان اسلام به عملیات های بزرگ تر بعدی را بیشتر کرد. به عبارت دیگر براساس نتایج عملیات های محدود مسلم بن عقیل و محرم، پایه و اساس عملیات گسترده در منطقه جنوب با هدف تعیین سرنوشت جنگ بار دیگر شکل گرفت.

 

منابع:

حسین اردستانی، تنبیه متجاوز، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1378.

محمد درودیان،خرمشهر تا فاو، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1378.

حسین اردستانی، نقش سازنده عملیات محدود در روند جنگ ایران و عراق، فصلنامه نگین ایران، شماره 37.

حسن دری، راهبرد عملیات محدود ایران پس از عملیات رمضان، فصلنامه نگین ایران، شماره 37.

روزنامه جمهوری اسلامی، 17 آبان 61، ص 2.

روزنامه جمهوری اسلامی، 18 آبان 61، ص 14 و 16.