مختصري درباب زندگي و آثار آلفرد نورث وايتهد
یعقوب نعمتی وروجنی
آلفرد نورث وايتهد(1861 -1947)، رياضي دان و فيلسوف انگليسي بويژه بخاطر آثار شگرفش درباره منطق رياضي و فلسفه علم، شناخته شده است. وي همچنين با نگارش كتاب سه جلدي “اصول رياضيات” با همراهي برتراند راسل در بين سالهاي 1910-1913، تاثير عظيمي بررياضيات و منطق قرن بيستم برجاي نهاد.
زندگي علمي وايتهد را عمدتا به سه دوره خاص تقسيم بندي مي كنند: دوره اول حدودا با دوران حضور وي در كمبريج يعني سالهاي 1884-1910 مقارن است. وي در اين سالها اساسا راجع به موضوعات رياضي و منطق، كار مي كرد. در همين دوره بود كه وايتهد با برتراند راسل همكاري مي نمود. دومين دوره عمده زندگي وايتهد، سالهاي 1910 تا 1924 و حضور وي در لندن را دربرمي گيرد. در اين مدت وايتهد عمدتا بر روي مسائلي همچون فلسفه علم و فلسفه آموزش و پرورش تمركز كرده بود. دوره سوم زندگي وايتهد دوران حضور وي در دانشگاه هاروارد آمريكا از سال 1924 به بعد را شامل مي شود. وي در طي اين سالها راجع به موضوعات كلي تر فلسفه ازجمله بسط سيستم فراگير متافيزيكي كه به عنوان فلسفه پويشي شناخته مي شود، فعاليت مي نمود.
تكوين فلسفه پويشي وايتهد را مي توان به فروپاشي فيزيك نيوتن بويژه براثر كارهاي اينشتين، نسبت داد. ديدگاههاي متافيزيكي وايتهد در “مفهوم طبيعت” ظهور پيدا كرد و در “علم و دنياي مدرن”، بسط داده شد. در سال 1927 وايتهد سخنراني هايي را در دانشگاه ادينبورگ ايراد كرد. اين سخنراني ها در سال 1929 با عنوان “پويش و هستي”، منتشر شد و به عنوان فلسفه پويشي نقش مهمي را در متافيزيك غرب ايفا نمود. انديشمنداني همچون موريس مرلوپونتي و ژيلز دلوز، انديشه هاي وايتهد را ادامه دادند. “خداباوري” يكي از ايده هاي محوري وايتهد در كتاب “پويش و هستي”، مي باشد. شماري از مسيحيان و يهوديان، الهيات پويشي وايتهد را روش مفيدي براي فهم خدا و جهان مي دانند.
ارزيابي تاثيرات فكري وايتهد مساله اي دشوار محسوب مي شود. در آغازين سالهاي قرن بيست و يكم چنين به نظر مي رسد كه تاثير وايتهد در طيف گسترده اي از شاخه هاي علمي افزون تر مي گردد. انديشه هاي وايتهد با نگرش خاص وي به كاربرد فلسفه، گنجينه اي غني از رويكردهاي بديل به مسائل سنتي به شمار مي آيند.
مهمترين حوزه كنوني تاثيرگذاري وايتهد به الهيات پويشي مربوط مي گردد. هم اكنون انديشمندان زيادي ايده هاي وايتهد را بسط داده و در ادامه تاملات وايتهد مفهوم هستي شناسانه تري از خدا استدلال نموده اند. تاثير وايتهد در حوزه فلسفه، كمتر و پراكنده تر مي باشد. ولي انديشه هاي وايتهد درشاخه هاي مختلفي مانند هستي شناسي، پديدارشناسي، فلسفه فردي، انسان شناسي فلسفي، اخلاقيات، نظريه سياسي، اقتصاد، پراگماتيسم و تفكر فلسفي قاره اي و تحليلي، تاثيرگذاري خود را نشان مي دهند.
آثار وايتهد به شيوه هايي گوناگون، بر پژوهش علمي نيز تاثير مي گذارد. با اين حال اين تاثير فقط در آثار افرادي اندك مشاهده مي شود. از كارهاي وايتهد راجع به مبناي منطقي هندسه، به عنوان يكي از شالوده هاي مطالعات برهان فضايي بويژه در زمينه هوش مصنوعي، نام برده مي شود. علاوه براين هم اكنون علاقه فزاينده اي به آثار وايتهد درباره فيزيك كه منبع باارزشي براي بازانديشي در ماهيت روابط فيزيكي محسوب مي شود، وجود دارد. حوزه ديگر زيست شناسي را شامل مي شود كه تفكر ارگانيك وايتهد در اين حوزه، روشهاي تبيين نويني را ارئه مي دهد.
وايتهد در شاخه هاي مختلف علمي و فكري همچون رياضيات، منطق، متافيزيك، فلسفه و آموزش و پرورش، آثار متعددي را به رشته تحرير در آورده است. عناوين شماري از مهمترين تاليفات وايتهد عبارتند از:
- درباب مفاهيم رياضي جهان مادي(1906)
- اصول رياضي، با مشاركت برتراند راسل(1910-1913)
- پژوهشي راجع به اصول دانش طبيعي(1919)
- مفهوم طبيعت(1920)
-علم و دنياي مدرن(1925)
-معنا و آثار نمادگرايي(1927)
- اهداف آموزش و پرورش(1929)
- عملكرد عقل(1929)
- پويش و هستي(1929)
- سرگذشت انديشه ها (1933)
- طبيعت و زندگي(1934)
-شيوه هاي تفكر(1938)
- رسالاتي درباب علم و فلسفه (1947)
+ نوشته شده در سه شنبه 25 فروردین1388ساعت توسط یعقوب نعمتی وروجنی
|
